Μια απογευματινή συνάντηση, μια θερμή χειραψία και πολλές ενδιάμεσες σταθμεύσεις σε λέξεις και ποιήματα. Η Λένα Καλλέργη, στην οποία απονεμήθηκε το 2011 το βραβείο πρωτοεμφανιζόμενου ποιητή «Μαρία Πολυδούρη», μιλάει στο ΝΤΟΥέΝΤΕ για τους δικούς της «Κήπους στην Άμμο».

Ο τόπος γνωριμίας μας θα μπορούσε να είναι ένας κήπος στην Άμμο. Μια κουβέντα που περιστράφηκε γύρω από το βιβλίο ποίησής της, τη μοίρα που συνδέει τους ποιητές με τις λέξεις, το μέλλον της ελληνικής λογοτεχνίας, αλλά και γύρω από όλα εκείνα που ενώνοντάς τα μας κάνουν να συντονιζόμαστε με τον κόσμο. 

Η συζήτηση ξεκίνησε με μένα να προσπαθώ να ψηλαφίσω τις ιστορίες πίσω από τους τίτλους και τα ποιήματα.

 

Πώς γράφτηκε η «Μάντισσα»,  το «Peugeοt» και το «Περί Κήπου»: 

Η «Μάντισσα» γράφτηκε για ένα ανθρώπινο χέρι που με τρόμαξε πολύ και δεν ήξερα πώς να αντιδράσω. Αυτό το χέρι ήταν ακόμα ένας κήπος στην άμμο, ένα όνειρο, μια επιθυμία που κατέληξε να είναι διαφορετική από αυτό που υπήρξε στη φαντασία μου.

Το «Peugeοt» μοιάζει με τα μοναχικά απογεύματα, όταν δεν ξέρουμε τι να κάνουμε βιώνοντας μια πραγματικότητα διαφορετική από αυτή που μας υποσχέθηκαν. Υπάρχει επίσης στο ποίημα στοιχείο σαρκασμού που απευθύνεται τόσο από τους ποιητές προς τον κόσμο όσο και από τον κόσμο προς τους ποιητές. 

Το «Περί Κήπου» είναι ένας φόρος τιμής στον Εγγονόπουλο που κυνηγήθηκε τόσο πολύ όσο ζούσε. Είναι εμφανής η επιρροή που μου άσκησε και στο ίδιο το ποίημα. Παράλληλα εμπεριέχει και κάποια πίκρα ή θυμό προς αυτούς που θέλουν να γράψουν χωρίς να ενδιαφέρονται για την ουσία. 

Η γραφή ως διαδικασία εμπεριέχει στοιχεία αυτοθεραπείας και παράλληλα αποτελεί βέβαιη ψυχαναλυτική εμπειρία. Ποια ήταν τα κίνητρα που σε ενεργοποίησαν ώστε να γράψεις το «Κήποι στην Άμμο»;

Δεν ξέρω να σου πω ακριβώς γιατί έγραψα το βιβλίο, αισθάνθηκα πάντως ότι είχε έναν λόγο ύπαρξης. Γράφτηκε κατά τη διάρκεια ενός μεγάλου χρονικού διαστήματος για να συνδέεται αποκλειστικά και μόνο με ένα πράγμα. Το νιώθω κυρίως ως καθρέφτισμα ή ως σύνοψη μιας μακράς διαδικασίας κατά την οποία αντιλήφθηκα μερικά πράγματα για το πώς δουλεύει ο κόσμος και οι άνθρωποι. Ήθελα να μιλήσω για τις επιθυμίες που δεν γίνονται και για αυτές που όταν γίνονται δεν μοιάζουν με αυτό που ήταν όταν τις θέλαμε. Ποτέ δεν μοιάζουν με αυτό που υπήρξαν. Σε βαθύτερο επίπεδο -αν με ρωτάς-, η γραφή για μένα είναι ένας τρόπος που με βοηθά να εννοήσω τα πράγματα.

Η ταύτιση του αναγνώστη με το έργο ενός λογοτέχνη -συνολικά ή μεμονωμένα- αποτελεί άλλοτε επιδιωκόμενο για τον συγγραφέα και άλλες φορές απλώς συμβαίνει. Πώς λειτουργεί το παραπάνω σε σένα;

Η ταύτιση μου φαίνεται ξένη ως διαδικασία. Την φοβάμαι όταν συμβαίνει σε υπερβολικό βαθμό. Μπορούμε να ταυτιστούμε με κάποιο συναίσθημα. Δεν είμαι πολύ σίγουρη, όμως, ότι μπορούμε να ταυτιστούμε συνολικά με κάποιο έργο.

Σταθμός στην πορεία σου αποτελεί σίγουρα η απονομή του βραβείου «Μαρία Πολυδούρη» τον Μάιο του 2011. Μίλησέ μου γι’ αυτήν την εμπειρία.

Δεν περίμενα ποτέ την βράβευση. Όταν κυκλοφόρησε το βιβλίο δεν υπήρχαν τα βραβεία για τα οποία γίνεται λόγος το τελευταίο διάστημα. Μετά την ανακοίνωση της βράβευσης προφανώς η χαρά και η συγκίνηση ήταν μεγάλη. Το γεγονός επίσης ότι συνέβη σε μια περίοδο -δύσκολη για μένα σε διάφορα επίπεδα- μου έδωσε δύναμη. Δεν δημιουργήθηκε κάποιο φόρτωμα ή ευθύνη από εκεί και πέρα. Η όλη διαδικασία είχε κάτι το αγνό, το συμπαθές, το ατόφιο.

Είναι μοίρα να είσαι ποιητής; Τελικά τι είναι ο ποιητής; Αιθεροβάμων ή μεσολαβητής;

Είναι ευχή και κατάρα να είσαι ποιητής, όπως λέει κι ο Σαχτούρης: «Κατάρα με τις εφτά σκιές / Πάντα θα γράφω ποιήματα». Είναι μοίρα, είναι και απόφαση. Το αγαπάς, το χαίρεσαι, και σε ζορίζει. Δεν ξέρω προσωπικά πώς μπορώ να μην το κάνω, δεν έχω υπάρξει ποτέ χωρίς αυτό, ούτε έχω πάει ενάντια στον εαυτό μου. Ο ποιητής για μένα είναι και μεταφραστής πραγμάτων, ορατών και αόρατων. 

Ποια ήταν η πρώτη από τις αισθήσεις που προσπάθησες να μεταφέρεις μέσα από το βιβλίο;

Αν πρέπει να είναι κάποια από τις πέντε αισθήσεις θα ήταν η όραση, αλλά δεν είναι μία μόνο. Είναι και διαισθητική διαδικασία. Είναι λίγο η μία αίσθηση και λίγο η άλλη που όμως μπλέκονται μεταξύ τους. 

Για μένα η μη εκπλήρωση της όρασης αποτελεί το μεγαλύτερο εφιάλτη. Από την άλλη πλευρά όλες μπορεί να γίνουν μια αίσθηση στη θέση κάποιας άλλης που απουσιάζει. Η αφή ας πούμε… είναι μια όραση όταν δεν υπάρχει όραση.

Απομονώνεσαι όταν γράφεις; Ποια είναι η σχέση του ποιητή με τη μοναχικότητα και την μοναξιά; 

Φυσικά και απομονώνομαι. Το θέμα είναι πώς αυτή η μοναχικότητα εξελίσσεται σε έξη και επηρεάζει τα πάντα. Είναι κάτι που κι εγώ το διαπραγματεύομαι. Σίγουρα εμπεριέχει θυσία, και είναι πολύ λεπτές οι ισορροπίες. Ναι μεν το ζητάς και το επιδιώκεις, αλλά σε κατατρώει. 

Πίσω από τα ποιήματά σου υπάρχουν σαφείς αναφορές σε ανθρώπους και περιστατικά;

Συχνά μου συμβαίνει αυτό. Γράφω ένα ποίημα και από πίσω υπάρχει ένας άνθρωπος, μια κατάσταση. Ξεκάθαρα. Είναι πολύ συνδεδεμένο όλο αυτό ως διαδικασία με μένα. Λειτουργώ αρκετά προσωποκεντρικά. Τα πιο αγαπημένα μου ποιήματα αναφέρονται σε βιωμένα και εστιασμένα πράγματα. Οι ποιητές όμως μπορούν και καλούνται να γράψουν για το αβίωτο. 

Εφόσον η ποίηση είναι μοίρα και απαιτεί μεγάλες κεραίες αντιληπτικής ικανότητας, μπορεί κάποιος να περιγράψει κάτι που δεν έχει βιώσει;

Βέβαια μπορεί. Μπορείς να γράψεις ένα υπέροχο ποίημα βλέποντας ένα έντομο. Νιώθω ότι χρειάζομαι τις εμπειρίες, και μπορεί να ζω πολλά και να γράφω λίγα, όμως οι ποιητές θέλουν ελάχιστα για να τα μετατρέψουν σε κάτι άλλο. Εκτός από μεταφραστές είναι και γητευτές. Σαγηνεύουν πράγματα και τα φέρνουν δίπλα τους. Τα μεταμορφώνουν. 

«Φτωχή μου τέχνη / στο έλεος της μοίρας» αναφέρεις μεταξύ άλλων στην «Μάντισσα». Εντυπώνει το δίστιχο αυτό όλη την αλήθεια σου περί ποίησης;

Σίγουρα αποτελεί τμήμα της. Ξαφνικά παρατηρείς κάτι, το βλέπεις. Δεν είναι όμως, το γεγονός, είναι μια μετάφραση ή μια ερμηνεία που σου δημιουργεί τόσο μεγάλο χτύπημα. Από όλο αυτό δεν μπορείς να προστατευτείς, κι εδώ υπεισέρχεται η έννοια της μοίρας… που όμως συνδέεται πάλι με την δική σου ερμηνεία / αντίδραση!

«Τ’ αόρατο φοβάμαι / Που δεν έχει ανάπαυση / Μονάχο πάνω από λευκούς καμβάδες / Και σελίδες άγραφες», γράφεις στο «Στοιχειό». Τι είναι το στοιχειό;

Είναι ό, τι δεν σταματά να με κυνηγάει μπροστά στα άδεια. Αναρωτιέμαι γιατί να πρέπει να τα γεμίσω, γιατί να πρέπει να κάνω κάτι εγώ γι’ αυτά. Είναι δική μου δουλειά να γεμίσω το άδειο;

Το γεγονός ότι εμπνεόμαστε από τους άλλους μας βοηθά να ξεφύγουμε από αυτό που πριν αποκαλέσαμε μοίρα;

Όχι, δεν έχει να κάνει μόνο μ’ αυτό. Είναι μια προσπάθεια ένωσης για μένα. Ο άλλος με βοηθά με την παρουσία του να πω κάτι για το γύρω μου και το γύρω μας.  Εγώ ελπίζω ότι τον βοηθάω προς την κατεύθυνση μιας κάποιας ένωσης. Το γράψιμο είναι ένας τρόπος να γίνομαι ένα μέρος του κόσμου, να συντονίζομαι. Γεγονός που φαίνεται και στο τελευταίο ποίημα. Επιθυμώ να ενωθώ και να ενώσω. Δεν είναι όμως το μοναδικό μου κίνητρο, αυτό θα με περιόριζε. 

Τι είναι οι «Κήποι  στην άμμο»;   

Είναι ένας τόπος όπου μπορείς να πας ένα απόγευμα και να μείνεις ένα τέταρτο ή και περισσότερο. Να θυμηθείς, να ξεχάσεις, να αναπνεύσεις, να δεις τι θέλησες και ξέχασες και τι θέλησες και θυμάσαι. 

Επιτρέπεται να ξεχνάμε; 

Επιβάλλεται να ξεχνάμε.

Η ποίηση είναι αγώνας για ισορροπία ή απόδειξη για τη διατάραξή της; 

Η ισορροπία παίζει μεγάλο ρόλο για μένα. Γι’ αυτό κάνω πολύ καιρό να γράψω κάτι, μέχρι να νιώσω ότι είναι εύστοχες οι λέξεις μου. Σκέψου ένα βέλος… πόσο καιρό το σκαλίζεις, το φτιάχνεις και πόσο χρόνο χρειάζεται για να διαλύσει ένα κορμί. Ισορροπία, όμως, δεν φέρνεις χωρίς να υπάρχει το χάος. Η γραφή είναι επαναστατική, υποδηλώνει ότι δεν θες να συμφωνείς, να υποταχτείς, ότι δεν θες να μοιάσεις. Αυτό τείνει προς το χάος. Δεν ξέρω τελικά τι δεν είναι χάος. Όλα τείνουν προς τα εκεί. 

Η ποίηση είναι αποδείξιμη ή αξιωματική;

Η ποίηση είναι βιώσιμη. Αν δεν την νιώσεις στο πετσί σου, δεν έχεις πετύχει και πολύ. Πιστεύω επίσης ακράδαντα και στις σωματικές αντιδράσεις που μπορεί να προκαλέσει: σε ένα δάκρυ, σε μια ανατριχίλα, στην ταχυπαλμία. 

Τι εξελικτική πορεία ακολούθησες στο βιβλίο;

Στο μυαλό μου το πρώτο ποίημα που υπήρχε ήταν αυτό που έβαλα στο τέλος, δεν τοποθέτησα τα ποιήματα με τη σειρά που γράφτηκαν. Τα πέντε πρώτα είναι κάτι σαν αυτοσύσταση, και από εκεί και πέρα έπαιξα με τα μεγέθη και τα μορφικά στοιχεία. Επιδίωξα να μην είναι μαζί τα δυο πεζά και ήθελα η «Κασσάνδρα» να είναι προς το τέλος. Τα υπόλοιπα τοποθετήθηκαν ενστικτωδώς και μερικά που εμφάνιζαν μεταξύ τους στοιχεία διαλόγου τοποθετήθηκαν στη σειρά. 

Ποιες ήταν οι επιρροές σου τόσο όσον αφορά στην πεζογραφία όσο και στην ποίηση;

Υπάρχουν βιβλία που τα διαβάζω από τα 11 μου ξανά και ξανά. Σε ορισμένα  επανέρχομαι κατά καιρούς όπως είναι το Μπαγκαβάτ Γκίτα. Επανέρχομαι επίσης σε κλασικά κείμενα. Δεν γνωρίζω ιδιαίτερα την σύγχρονη ελληνική πεζογραφία. Έχω διαβάσει -και λόγω σπουδών- τα βιβλία που αποτελούν, ας πούμε, τον κανόνα της αγγλικής και αμερικανικής λογοτεχνίας (π.χ. Χένρι Τζέιμς, Τζόζεφ Κονραντ). Μανίες, ωστόσο, έχω με ποιητικά βιβλία τόσο με παλιά όσο και με καινούρια. Εγγονόπουλος, Ελύτης, Σαχτούρης, Καβάφης, Καρυωτάκης. Ο Ελύτης άσκησε μεγάλη επιρροή σε μένα, αλλά δεν τον διαβάζω πια εδώ και χρόνια. Νομίζω ότι μπορώ να συνεχίσω να αναφέρω ονόματα μέχρι την επόμενη μέρα: Γουάλας Στήβενς, Κάμινγκς, Ντίκινσον, Φροστ, Λόρκα, Νερούδα, Μπωντλαίρ, Λεοπάρντι, αλλά και ο Σαίξπηρ, ο Μίλτον, ο Κητς…

Πώς βλέπεις την ποίηση του 2012; 

Έχω εκπλαγεί θετικά με το πόσο διαφορετικές και ιδιόμορφες είναι οι φωνές των ποιητών της γενιάς μας και πόσο μεγάλη δύναμη φέρουν. Η ποίηση είναι ριζωμένη στην παράδοση όλων των λαών, γιατί εμπεριέχει κάτι το μυστικιστικό, το θρησκευτικό, στοιχεία που είναι τόσο σχετιζόμενα με την ανθρώπινη φύση. Δεν είναι λίγα τα παραδείγματα λαών που ενώ δεν έχουν γραφή, έχουν ποίηση. Στις μέρες μας υπάρχουν και λυρικές φωνές και σκληρές φωνές, αλλά και πειραματιζόμενοι. Υπάρχουν άνθρωποι που δουλεύουν μόνοι αλλά εντάσσονται και σε ομάδες. Εγώ ανήκω σε μια τέτοια ομάδα. Στην Ομάδα Από Ποίηση, που είναι ένα κράμα διαφορετικών ανθρώπων. Διαφορετικές φωνές, γούστα, αναγνώσματα, κι όμως είμαστε τόσο όμορφα δεμένοι. Γράφουμε μαζί, ενθαρρύνουμε ή αποθαρρύνουμε ο ένας τον άλλον. Στο τελευταίο βιβλίο γράψαμε γύρω από τον ίδιο άξονα. Είναι παρήγορο ότι μπορούμε να λειτουργούμε μαζί αλλά και ο καθένας ανεξάρτητα. 

Ετοιμάζεις κάτι αυτόν τον καιρό;

Οι σπόροι υπάρχουν. Έχω όμως καιρό να ολοκληρώσω κάτι, γιατί έχω ανάγκη να νιώθω αρκετά δυνατή, αρκετά καθαρή και να ξέρω τι θέλω να πω. Χρειάζομαι στιγμές διαύγειας και σαφήνεια προθέσεων. 

Φεστιβάλ Νέων Λογοτεχνών 2011. Ποια ήταν η εμπειρία που αποκόμισες από τη διοργάνωση;

Σαφέστατα ήταν μια αξιόλογη πρωτοβουλία του ΕΚΕΒΙ η οποία χρειάζεται βελτιώσεις. Εύχομαι να συνεχιστεί και του χρόνου με περισσότερους συμμετέχοντες και πιο αντιπροσωπευτικό δείγμα. Η κριτική επιτροπή επίσης θα μπορούσε να είναι μεγαλύτερη και ποικιλομορφότερη, ενώ η διοργάνωση να διαρκέσει περισσότερες μέρες μιας και αποτελεί ένα μεγάλο project. Υποστηρίζω τέτοιες διοργανώσεις όπως είναι το βραβείο Θεοχαράκη, προσδίδουν μια αίσθηση επιβοηθητική σε όσους γράφουν. Πάντως από το 2007 που παρακολουθώ συστηματικά την κατάσταση βλέπω μεγάλα βήματα στην ελληνική λογοτεχνία αλλά και μια διαφορετική σχέση να πλάθεται μεταξύ των εκπροσώπων της. Παρατηρώ πως οι άνθρωποι αυτής της γενιάς είναι πιο σφιχτά δεμένοι μεταξύ τους και αυτό μόνο να με χαροποιεί μπορεί. 

 

Έκλεισα τη συζήτηση αφήνοντας τη Λένα Καλλέργη να περιγράψει τι είναι γι’ αυτήν το ντουέντε. Η παραπομπή σαφής:

«Τ’ αόρατο φοβάμαι
Που δεν έχει ανάπαυση
Μονάχο πάνω από λευκούς καμβάδες
Και σελίδες άγραφες».

Στοιχειό, από την συλλογή «Κήποι στην Άμμο»

 

Λένα Καλλέργη

Η Λένα Καλλέργη γεννήθηκε το 1978 στην Αθήνα. Σπούδασε βιολογία στην Πάτρα και γλωσσολογία στην Αθήνα και στο Λάνκαστερ της Αγγλίας, όπου έκανε μεταπτυχιακό και διδακτορικό. Ζει και εργάζεται στην Αθήνα. Ποιήματά της περιλαμβάνονται στη συλλογική έκδοση «Ομάδα από ποίηση» (Γαβριηλίδης, 2010).

Η πρώτη της ποιητική συλλογή, «Κήποι στην άμμο» (2010), τιμήθηκε με το βραβείο πρωτοεμφανιζόμενου ποιητή «Μαρία Πολυδούρη» του Δήμου Καλαμάτας το 2011, και συμπεριλήφθηκε στην τελική λίστα υποψηφιοτήτων για το βραβείο πρωτοεμφανιζόμενου συγγραφέα του περιοδικού «Διαβάζω». Η μετάφρασή της «Giacomo Leopardi: Η νύχτα απομένει» είναι υπό έκδοση από τις εκδόσεις Γαβριηλίδη. Τον Δεκέμβριο του 2011 συμμετείχε στο 1ο Φεστιβάλ Νέων Λογοτεχνών που διοργάνωσε το ΕΚΕΒΙ στο Ίδρυμα Κακογιάννη.

 

ΕΡΓΟΓΡΑΦΙΑ:

Κήποι στην άμμο, Γαβριηλίδης 2010
Ομάδα από ποίηση, Γαβριηλίδης (συλλογικό έργο) 2010